Nấm Mối Đồng Nai: “Lộc Trời” Hiếm Gặp và Ký Ức Về Miệt Vườn Phú Hội

Thời tiết bất thường với những trận mưa đầu mùa lớn xen kẽ những đợt nắng nóng gay gắt đã vô tình tạo điều kiện cho một loại đặc sản quý hiếm của miền Nam xuất hiện sớm hơn lệ thường. Bên cạnh các tỉnh như Bến Tre, Tiền Giang, Vĩnh Long, Đắk Lắk, Đắk Nông, Bình Phước, Đồng Nai cũng là một trong những địa phương nổi tiếng với “lộc trời” này: nấm mối. Loài thực vật kỳ lạ mọc lên từ chất thải của mối, nấm mối từ lâu đã trở thành món khoái khẩu của dân sành ăn, và giá trị của nó cũng vì thế mà ngày càng tăng cao. Bài viết này được biên soạn bởi Farm Việt Nguyên, nhằm mang đến cái nhìn toàn diện về loại đặc sản này.

“Lộc Trời” Ngày Càng Hiếm: Sự Biến Đổi Của Nấm Mối

Sự xuất hiện của nấm mối ngày nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc người nông dân lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật trong những năm gần đây đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến quần thể mối, loài vật đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái đất đai. Đặc biệt, quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã thu hẹp đáng kể diện tích sinh sống tự nhiên của mối. Những cánh đồng rộng hàng trăm mét vuông với hàng chục tổ mối, nơi từng nở rộ nấm mối trắng xóa vào mùa, giờ đây chỉ còn là hoài niệm xa vời. Hệ quả tất yếu là nguồn cung nấm mối ngày càng khan hiếm, đẩy giá của chúng lên một tầm cao mới.

Năm nay, ngay từ đầu mùa, nấm mối đã xuất hiện lẻ tẻ tại các khu vực như Long Thành, Nhơn Trạch, Long Khánh, Tân Phú. Dù chỉ mới nhú, loại nấm búp đã được rao bán trên mạng với mức giá từ 800.000 đến 1.200.000 đồng/kg. Tại các sạp ven đường ở Biên Hòa, Tân Phú, nấm mối đã nở cũng có giá dao động từ 800.000 đến 1.000.000 đồng/kg. Để dễ hình dung, mức giá này cao gấp khoảng mười lần so với giá thịt heo bình quân trên thị trường. Do đó, những người sành ăn nấm mối thường chỉ dám mua vài lạng hoặc nửa ký để cất trữ, thưởng thức dần. Món nấm mối nướng giấy bạc đã hấp dẫn, nhưng nấm mối nấu mì udon lại mang đến một hương vị “hết biết”. Những tín đồ nấm mối lâu năm tại Biên Hòa chắc hẳn còn nhớ về địa danh từng làm nên thương hiệu cho loại đặc sản này tại Đồng Nai: xã Phú Hội.

Phú Hội: Miền Đất Của “Nấm Mối Mùng Năm”

Xã Phú Hội, thuộc huyện Nhơn Trạch, từng là một vùng đất trù phú, nổi tiếng khắp Nam Kỳ Lục Tỉnh không chỉ với trà Phú Hội mà còn bởi các loại trái cây nhiệt đới như sầu riêng, chôm chôm, mít tố nữ, thơm Tây, dâu, bòn bon. Đặc biệt, sầu riêng Phú Hội, cùng với sầu riêng An Phước, đã tạo nên thương hiệu “sầu riêng Long Thành” vang danh tại Chợ Lớn và Sài Gòn. Những trái sầu riêng nơi đây nổi tiếng với hương vị thơm ngon đặc biệt, múi vàng ươm, béo ngậy, chinh phục cả những thực khách khó tính nhất.

Nấm mối vừa mới hái. Ảnh: B.Thuận

Hằng năm, dịp Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch), người dân Phú Hội gọi tắt là “mùng Năm”, thường trùng với mùa trái cây nhiệt đới chín rộ. Vào dịp này, Phú Hội tưng bừng như một ngày hội. Các nhà vườn đón tiếp bạn bè, người thân, đồng nghiệp từ khắp nơi về quê ăn “mùng Năm”. Giống như các vùng quê khác ở miền Đông Nam Bộ, Phú Hội duy trì tập quán “ăn mùng Năm” thịnh soạn với các món ăn truyền thống như bún bì, bánh bèo mắm xắt ăn kèm rau sống. Hai món tráng miệng không thể thiếu là cơm rượu và xôi vò. Khách đến còn được thưởng thức thỏa thích sầu riêng, chôm chôm ngay tại vườn và mang về quà là những loại trái cây do chủ nhà tự tay hái tặng. Thậm chí, những đôi bạn trẻ không có người quen tại Phú Hội cũng được chủ vườn mời “ăn mùng Năm” khi ghé thăm.

Tuy nhiên, món ăn độc đáo và bất ngờ nhất mà chủ vườn dành tặng khách, thường xuất hiện vào “phút 89”, chính là cháo nấm mối hoặc hấp dẫn hơn là nấm mối xào sầu riêng.

Trải nghiệm món ăn này ngay tại nhà vườn Phú Hội vào dịp “mùng Năm” thực sự là một kỷ niệm khó quên. Theo các bậc cao niên tại Phú Hội, nấm mối mọc trên vùng đất bazan thường có búp to nhưng vị không ngọt và bở bằng nấm mối từ vùng đất xám, đất pha cát như ở miệt vườn Nhơn Trạch, trong đó có Phú Hội. Loại nấm ngon nhất trong năm là nấm mọc vào “ngày mùng Năm tháng năm”, mang một mùi hương đặc trưng của mối. Các cụ còn cho biết loại “lộc trời” này thường xuất hiện sau những trận mưa lớn, khi nắng bắt đầu lên làm không khí oi bức.

Nấm mối bọc giấy bạc nướng tại một nhà hàng ở Long Khánh

Tại Phú Hội, nấm mối thường xuất hiện theo ba đợt trong năm: đợt đầu tiên vào khoảng ngày 20 tháng 4 âm lịch, đợt chính vụ là “mùng Năm tháng Năm”, và đợt rộ nhất là ngày 2 tháng 7. Sau đó, nấm mối còn lai rai đến cuối tháng 8 mới dứt hẳn. Những khu vực như sở cao su Ông Trường, rừng Cây Sộp, Bàu Mía, Bàu Tranh từng được xem là “địa bàn trọng điểm” để thu hoạch nấm mối. Vào ngày “mùng Năm”, hễ có “trận mưa nấm mối” là mọi người trong xã, từ trẻ đến già, trai hay gái, đều vội vã xách bao đi thu hoạch. Sự gấp gáp này là vì nếu chậm chân, họ sẽ phải cạnh tranh với đàn rùa. Loài rùa khá to, trên mai có vân sọc và đặc biệt rất thích ăn nấm mối búp, được người dân địa phương gọi là con trạnh. Đám trạnh, với khứu giác nhạy bén với mùi nấm, thường sống quanh các hố, lạch gần dòng nước Mạch Bà, luôn có mặt từ rất sớm.

Nghệ Thuật Hái Nấm Mối: “Hợp Duyên” Là Chính

Theo lời kể của các bậc kỳ lão, việc đi nhổ nấm mối tưởng chừng đơn giản nhưng không phải ai cũng thành công. Nhiều người đã “vác bao đi lại vác bao về không”. Bà con Phú Hội cho rằng việc tìm được nấm mối còn cần có sự “hợp duyên”. Có người đi ngang qua gò đất mà không nhìn thấy gì, trong khi người khác lại phát hiện cả một bãi nấm mối trắng lan rộng, đủ nhổ đầy bao bố. Đặc biệt hơn, tại ấp Xóm Hố, có những cụ bà có khả năng ngửi thấy mùi nấm mối từ xa hàng chục mét, nhờ vậy mà luôn nhanh chóng “xí phần” được “lộc trời”.

Nấm mối bày bán bên lề đường ở Tân Phú

Trước đà phát triển đô thị hóa với tốc độ chóng mặt, diện tích vườn sầu riêng, chôm chôm, mít tố nữ, trà tại Phú Hội nhanh chóng bị thu hẹp. Không rõ những đàn trạnh mê ăn nấm mối đã rời xa Mạch Bà từ lúc nào, hay đàn dơi quạ (mỗi con sải cánh tới 2m), thường xuất hiện thành đàn ở Phú Hội vào mùa sầu riêng trổ bông và đầu mùa chôm chôm chín, cũng không còn quay trở lại.

Trong ngày “mùng Năm” năm nay, những người yêu thích đặc sản thiên nhiên này lại phải tìm mua nấm mối dính đất đỏ với mức giá “trên trời” để phần nào hoài niệm về một miệt vườn Phú Hội đã từng rất khác, trong một quá khứ chưa xa. Farm Việt Nguyên hy vọng những thông tin này giúp quý độc giả hiểu thêm về giá trị và sự khan hiếm của nấm mối, một món quà quý giá từ thiên nhiên.