Rau Muống: Loài Rau “Quốc Dân” Và Ký Ức Về Những Mùa Vụ Ven Ao

Có những món ăn, những loài cây mà chỉ cần nhắc tên thôi, cả một bầu trời ký ức của người Việt lại ùa về. Rau muống chính là một “nhân chứng” sống động như thế. Không chỉ là một loại thực phẩm xuất hiện trong bữa cơm của người giàu lẫn người nghèo, loài rau này còn mang trong mình câu chuyện về sự tần tảo, về những ao chuôm vùng chiêm trũng và cả những giọt mồ hôi mặn mòi của mẹ.

Tại Farm Việt Nguyên, chúng tôi luôn trân trọng những giá trị nông sản gắn liền với văn hóa và tâm hồn người Việt. Câu chuyện về những bè rau muống đỏ, về mùa hoa tím ngát giữa ngày đông tháng giá dưới đây chắc chắn sẽ khiến bạn thêm yêu loại rau bình dị này.

Rau Muống Đỏ Và Rau Muống Trắng: Cuộc “So Găng” Của Hương Vị

Trong thế giới của các loại rau đồng quê, rau muống được chia làm hai phe rõ rệt: muống trắng và muống đỏ. Nếu như bây giờ, ra chợ hay vào siêu thị, bạn dễ dàng bắt gặp những bó muống trắng (hay còn gọi là muống cạn) xanh mơn mởn, cọng mỏng, ống to, thì ngày xưa, ở những vùng quê chiêm trũng, muống đỏ (muống tía) mới là “bá chủ”.

Giống rau muống đỏ có sức sống mãnh liệt đến kinh ngạc. Cọng của nó dày, cứng cáp. Khi ở trên cạn, các đốt rau ngắn lại, màu nâu cánh sẻ, lá xanh thẫm lại như dồn tụ nhựa sống. Nhưng hễ gặp nước, loại rau này lập tức “ngoi” lên mạnh mẽ. Cọng rau vươn dài ra, các đốt thưa hơn, rỗng xốp để nổi trên mặt nước. Chúng đan cài vào nhau, tay nắm tay kết thành những bè rau khổng lồ, che kín cả mặt ao.

Ngược lại, rau muống trắng tuy nhìn đẹp mã, ăn giòn và đỡ vị chát (ngái) hơn rau đỏ, nhưng lại khá “tiểu thư”. Loại này hợp xào tỏi, hay ăn sống chẻ nhỏ kèm kinh giới, húng chanh, chan riêu cua béo ngậy thì tuyệt đỉnh. Thế nhưng, nếu đem nấu canh hay luộc, nước rau thường nhạt nhẽo, không đậm đà bằng “người anh em” da đỏ của mình.

Người trồng rau sành sỏi thường nhận ra ngay sự đỏng đảnh của muống trắng. Trồng một luống trên cạn thì phải tưới tắm mỗi ngày, hệt như chăm sóc [các loại rau ăn quả] khó tính khác. Trong khi đó, rau muống đỏ lại dễ tính như cây thài lài, cây bìm bìm (vốn cùng họ hàng), quẳng đâu sống đó, miễn là có nước. Chính vì thế, dù xu hướng có thay đổi, hương vị đậm đà và sức sống bền bỉ của rau muống đỏ vẫn giữ một vị trí không thể thay thế trong ký ức người làm vườn.

Mùa Hoa Tím Và Khoảng Lặng Tháng Chạp

Thường thì người ta thu hoạch rau từ xuân sang thu, nhưng câu chuyện về vòng đời của rau muống lại thấm thía nhất vào những ngày tháng Chạp. Đó là thời điểm giao thoa, kết thúc một vòng đời cũ để chuẩn bị cho một vụ mùa mới.

Khi gió heo may tràn về, mang theo cái lạnh se sắt của mùa đông miền Bắc, những ao rau muống bắt đầu già cỗi. Mưa dứt hẳn, nắng hanh hao làm những chiếc lá non xoăn queo, khô táp. Cả mặt ao nhuốm màu vàng úa. Nhưng chính trong sự tàn lụi ấy, vẻ đẹp kiêu hãnh cuối cùng lại bừng lên: mùa hoa rau muống.

Những bông hoa màu tím nhạt, hình phễu, mỏng manh và mơ mộng nở rộ trên nền lá úa. Đẹp là thế, nhưng phận hoa rau muống cũng hẩm hiu như phận người nghèo. Nó nở rồi tàn, lặng lẽ trôi trên mặt ao sâu, chẳng mấy ai để ý ngoại trừ lũ trẻ con nhà quê hay những cô gái đang độ xuân thì, đứng tần ngần bên bờ ao ngắm nhìn những cánh bèo ong lao xao.

Khác với [mùa rau ngót] vẫn còn xanh tốt hay những luống cải cúc đợi mưa xuân, rau muống mùa này đã kiệt sức. Trên bờ, dây mùng tơi đã lụi tàn, để lại những quả tím rịm cho lũ trẻ chơi đồ hàng. Dưới ao, những cọng muống già chát xít, lác đác vài quả tròn tròn là nguồn thực phẩm cứu cánh cho những ngày giáp hạt. Bữa cơm chiều đông với đĩa rau muống già luộc cả cọng lẫn quả, ăn chát xít nhưng lại là hương vị khó quên của một thời gian khó.

Kỹ Thuật Canh Tác: Từ Luống Cạn Đến Bè Sâu

Trồng rau muống thả ao không đơn giản là ném dây xuống nước rồi chờ thu hoạch. Đó là cả một nghệ thuật canh tác đầy kỳ công, đòi hỏi sự am hiểu về con nước và thời tiết.

Quy trình thường bắt đầu sau khi vụ gặt tháng Mười kết thúc. Lúc này, thóc lúa đã về kho, rơm rạ đã đánh đống, người nông dân bắt đầu dọn ao. Công việc này cực nhọc vô cùng. Mẹ và các chị phải lội xuống bùn sâu ngang bụng, nước lạnh buốt giá, để rút những dây muống già dài ngoằng, dai dẳng. Những dây rau này được chọn lọc, ủ ẩm bằng lá niễng khô để “tức chồi”.

Đợi đến khi mưa xuân lây rây, những mắt dây bắt đầu lốm đốm rễ trắng và nhú mầm như hạt gạo, người ta mới đem rải ra luống đất đã được đánh dốc từ bờ xuống lòng ao. Đây là kỹ thuật độc đáo: nuôi rau từ cạn rồi dụ dần xuống nước.

Lòng ao lúc này giống như một thửa ruộng bậc thang thu nhỏ. Các luống đất chạy dài thoai thoải. Khi rau còn non, chúng được chăm sóc như rau cạn. Rồi khi rau lớn dần, nước mưa dâng lên, rau cứ thế “ngoi” theo nước, dài ra, to ra và kết thành bè. Cách trồng này giúp rau có bộ rễ khỏe, thân mập và khả năng chống chịu sâu bệnh tốt hơn hẳn so với việc thả trôi nổi ngay từ đầu.

Tuy nhiên, kỹ thuật này cũng mang lại không ít rủi ro, đặc biệt là vào mùa mưa bão.

Cuộc Chiến Với Thủy Thần Để Giữ Rau

Tháng Ba, khi tiếng sấm đầu mùa báo hiệu mưa rào, cũng là lúc cuộc chiến giữ rau bắt đầu. Đây là giai đoạn căng thẳng nhất đối với người trồng rau muống.

Nếu mưa thuận gió hòa, mỗi chiều chỉ cần tát nước chừng một tiếng để giữ độ ẩm. Nhưng nếu gặp trận mưa lớn, nước dâng đột ngột khi rau chưa đủ dài để “bơi”, cả luống rau công phu có thể bị nhấn chìm và thối rễ.

Cảnh tượng cả gia đình, thậm chí là hàng xóm láng giềng xúm lại tát nước cứu rau là ký ức không thể nào quên. Những gầu nước được múc lên cấp tập, bất kể ngày đêm. Người ta tát nước như chạy lũ, đua với trời để cứu lấy nồi cơm của gia đình. Có những lúc, nhìn mặt ao trắng xóa, chỉ còn vài ngọn rau ngoi ngóp gần bờ, người trồng rau chỉ biết khóc ròng vì bất lực.

Nhưng rồi, nước rút, những ngọn rau sống sót lại vươn lên mãnh liệt. Sự kiên cường của rau muống cũng giống như đức tính của người nông dân Việt: chịu thương, chịu khó và không bao giờ đầu hàng trước thiên nhiên khắc nghiệt.

Hệ Sinh Thái Dưới Bè Rau Và Món Quà Của Tự Nhiên

Ao rau muống không chỉ cung cấp rau mà còn là một hệ sinh thái trù phú. Dưới những bè rau xanh mướt là thế giới của các loại cá đồng: cá rô, cá trê, cá quả (cá lóc). Chúng trú ngụ trong rễ rau, ăn các sinh vật phù du và lớn lên tự nhiên, thịt chắc và thơm phức.

Vào mùa tát ao, bên cạnh việc thu hoạch rau giống, người ta còn thu được cả gánh cá. Cá rô đồng rán giòn, cá quả kho tộ hay nấu ám… là những món quà tuyệt vời mà thiên nhiên ban tặng cho sự vất vả của người nông dân. Những con cá này ngon hơn hẳn cá nuôi công nghiệp vì chúng sinh trưởng trong môi trường tự nhiên, len lỏi qua các rễ rau để kiếm ăn.

Không chỉ có cá, ao rau còn là nơi trú ngụ của tôm, cua, ốc, ếch. Tiếng ếch nhái kêu râm ran vào những đêm mưa, tiếng cá quẫy nước đớp mồi tạo nên bản giao hưởng đồng quê yên bình. Đôi khi, [các loại rau đắng] mọc xen kẽ quanh bờ cũng góp phần làm phong phú thêm mâm cơm nghèo nhưng đầm ấm.

Ẩm Thực Rau Muống: Hồn Cốt Bữa Cơm Việt

Người quê có câu: “Rau muống, cơm tẻ là mẹ ruột”. Câu nói giản dị mà gói trọn tầm quan trọng của loại rau này. Dù đi đâu, về đâu, người Việt vẫn thèm một đĩa rau muống luộc xanh mướt, nước luộc đánh dầm sấu hoặc vắt chanh chua thanh.

Cách chế biến rau muống đỏ cũng lắm công phu.

• Rau muống xào: Phải dùng mỡ lợn, phi thơm nhánh tỏi đập dập. Rau muống đỏ xào lên ăn rất giòn, đậm vị. Có người thích nêm chút mắm tôm cho dậy mùi hương đặc trưng.
• Rau muống luộc: Luộc rau phải để lửa to, ngập nước để rau xanh. Nước rau luộc vắt chanh đổi màu hồng nhạt, uống vào mùa hè thì giải nhiệt, mùa đông thì ấm bụng.
• Canh rau muống: Rau muống đỏ nấu với cua đồng, ghẹ, hoặc hầm với sườn và khoai sọ là “bài tủ”. Kỳ lạ thay, loại rau này khi xào thì giòn tan, nhưng khi ninh lâu trong canh lại mềm mượt, ngọt lừ, thấm đẫm vị ngọt của xương và khoai.

Đặc biệt, vào những ngày mưa gió rảnh rỗi, các bà các chị còn tỉ mẩn chẻ nhỏ cọng rau, ngâm nước muối cho cong lại như hoa, rồi trộn nộm với [các loại trái cây miền bắc] có vị chua hoặc làm rau sống ăn kèm bún riêu. Vị giòn sần sật của rau muống chẻ hòa quyện với vị béo ngậy của gạch cua tạo nên hương vị khó quên.

Về giá trị dinh dưỡng, rau muống chứa nhiều sắt, chất xơ và vitamin, rất tốt cho sức khỏe. Trong những năm tháng khó khăn, khi thịt cá còn xa xỉ, chính nồi cơm độn khoai và bát canh rau muống đã nuôi lớn bao thế hệ người Việt trưởng thành, khỏe mạnh.

Kết Luận

Từ những luống đất ven ao cho đến mâm cơm gia đình, rau muống đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh của mình: nuôi dưỡng thể chất và tâm hồn người Việt. Dù cuộc sống hiện đại có mang đến bao nhiêu sơn hào hải vị, hương vị của ngọn rau muống đỏ giòn tan, của bát nước canh chua thanh mát vẫn luôn là nỗi nhớ da diết của những người con xa quê.

Nhớ về rau muống là nhớ về bóng dáng mẹ cha, nhớ về những ngày đông giá rét tát nước cứu rau, và nhớ về sự quây quần ấm áp bên mâm cơm chiều đơn sơ mà hạnh phúc. Những giá trị ấy, cùng với hạt lúa từ [các loại gạo] thơm ngon, mãi là nền tảng vững chắc của văn hóa ẩm thực nước nhà.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về các loại nông sản sạch và những câu chuyện thú vị sau cánh cổng nhà nông, hãy tiếp tục đồng hành cùng Farm Việt Nguyên. Chúng tôi tin rằng, hiểu về nguồn gốc của từng ngọn rau, hạt gạo sẽ giúp bữa cơm của bạn thêm phần trọn vẹn và ý nghĩa.