Mùa Điều Bình Phước: Ký Ức Vàng Son Và Vị Ngọt Bùi Trên Vùng Đất Đỏ

Việt Nam, mảnh đất hình chữ S, không chỉ nổi tiếng với những [mùa lúa] chín vàng rực rỡ ở đồng bằng sông Cửu Long hay những ruộng bậc thang hùng vĩ Tây Bắc. Trên dải đất đầy nắng và gió của vùng Đông Nam Bộ, đặc biệt là tại Bình Phước, Đồng Nai và Bình Dương, có một mùa cũng rực rỡ và mang lại niềm tự hào không kém: Mùa điều. Đối với những người con sinh ra từ đất đỏ bazan như tôi, cây điều không chỉ là một loài cây công nghiệp mang lại giá trị kinh tế, mà còn là cả một bầu trời tuổi thơ, là chứng nhân cho sự thay đổi da thịt của quê hương.

Theo những ghi chép và tổng hợp từ Farm Việt Nguyên, Việt Nam hiện nay đã vươn lên trở thành quốc gia xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới. Nhưng đằng sau những con số ấn tượng ấy là mồ hôi, là sự cần mẫn của bao thế hệ nông dân đã gắn bó đời mình với gốc điều già cỗi. Hôm nay, hãy cùng tôi đi sâu vào những cánh rừng điều bạt ngàn để hiểu rõ hơn về loại “hạt ngọc” này.

Việt Nam – “Vua” Của Thế Giới Điều

Có lẽ ít ai biết rằng, cây điều vốn không phải là giống cây bản địa. Nó đã vượt qua hàng ngàn cây số từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ xa xôi để đến với Việt Nam, bén rễ và phát triển mạnh mẽ trên vùng đất đỏ bazan màu mỡ. Ngày nay, khi nhắc đến Việt Nam trên bản đồ nông sản quốc tế, bạn bè năm châu thường nghĩ ngay đến hạt điều. Chúng ta tự hào là “công xưởng” điều của thế giới, nơi cung cấp nguồn hạt dinh dưỡng chất lượng cao cho các thị trường khó tính nhất như Mỹ, Châu Âu và Nhật Bản.

Quê hương tôi, Bình Phước, được mệnh danh là “thủ phủ điều” của cả nước. Đi dọc theo những con đường đất đỏ, bạn sẽ dễ dàng bắt gặp những vườn điều bạt ngàn nối tiếp nhau chạy tít tắp đến tận chân trời. Cây điều ở đây phần lớn là những cây cổ thụ, thân sần sùi, mốc thếch, in hằn dấu vết của thời gian. Có những gốc điều đã đứng đó hơn 20 năm, thậm chí 30 năm, chứng kiến bao thăng trầm của gia đình tôi và những người dân trong làng.

Khác với những loại cây ngắn ngày trồng 4-7 năm là khai thác, cây điều đòi hỏi sự kiên nhẫn. Nhưng khi đã trưởng thành, sức sống của nó vô cùng mãnh liệt. Chính nhờ sức sống ấy mà hạt điều Việt Nam luôn có độ béo, độ ngọt và hương thơm đặc trưng khó nơi nào sánh kịp.

Mùa Điều Bắt Đầu Vào Tháng Mấy?

Nếu bạn hỏi tôi thời điểm nào đẹp nhất ở quê, tôi sẽ không ngần ngại trả lời: đó là mùa điều.

Mùa điều thường bắt đầu ngay sau dịp Tết Nguyên Đán, khi cái nắng hanh hao của mùa khô phương Nam bắt đầu gay gắt. Cụ thể, vụ thu hoạch thường khởi động vào khoảng tháng 2 dương lịch và kéo dài cho đến hết tháng 5. Tuy nhiên, thời điểm “chín rộ” nhất, khi cả khu vườn bừng lên sắc đỏ sắc vàng, thường rơi vào tháng 3 và tháng 4.

Đây là khoảng thời gian mà thời tiết đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Cây điều rất ưa nắng. Nắng càng to, hạt điều phơi càng được nắng, nhân càng giòn và thơm. Nhưng mùa điều cũng là cuộc chạy đua với thời gian của người nông dân. Bởi lẽ, khi những cơn mưa đầu mùa của tháng 5 bắt đầu trút xuống, cũng là lúc báo hiệu mùa điều kết thúc. Nếu thu hoạch không kịp, mưa xuống sẽ làm hạt bị ẩm, thâm kim, chất lượng giảm sút và giá trị kinh tế cũng theo đó mà “bốc hơi”.

Không khí trong những ngày này thật sự rất đặc biệt. Dưới cái nắng chói chang, tiếng ve sầu kêu râm ran hòa lẫn với tiếng cười nói của những người đi rẫy tạo nên một bản giao hưởng nhộn nhịp. Cả làng, từ người già đến trẻ nhỏ, dường như đều đổ ra vườn.

Quy Trình Thu Hoạch: Giọt Mồ Hôi Trên Đất Bazan

Nhiều người lầm tưởng rằng làm điều nhàn hạ, chỉ việc chờ quả rụng rồi nhặt. Nhưng thực tế, quy trình thu hoạch trong mùa điều là một chuỗi những công việc thủ công cực nhọc, đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ.

Tại Việt Nam, hầu hết các khâu thu hoạch vẫn được thực hiện bằng tay. Điều này một phần vì đặc thù địa hình, một phần vì giá nhân công ở vùng nông thôn vẫn ở mức chấp nhận được. Một ngày làm việc của người hái điều thường bắt đầu từ tờ mờ sáng và kết thúc khi mặt trời đã lặn. Trung bình, mỗi người nông dân được trả khoảng 250.000 – 300.000 VNĐ (tương đương $11 – $13) cho một ngày lao động cật lực dưới cái nắng 35-37 độ C.

Để thu hoạch hiệu quả một hecta điều trong thời điểm rộ mùa, cần một đội ngũ từ 3 đến 5 người phối hợp nhịp nhàng:

• Đội hái quả: Thường là những thanh niên trai tráng, dùng sào tre dài có gắn móc sắt hoặc liềm nhỏ để hái những chùm quả trên cao chưa kịp rụng hoặc rụng vướng trên cành.
• Đội nhặt: Đây là công việc đòi hỏi sự dẻo dai. Người nhặt phải cúi khom lưng suốt ngày dài, len lỏi qua những bụi cỏ, lật từng chiếc lá khô để tìm những quả điều vừa rụng xuống. Hạt điều ngon nhất là hạt vừa rụng, vỏ còn căng bóng và chưa bị côn trùng xâm nhập.
• Đội tách hạt: Sau khi quả được gom lại thành từng đống nhỏ, một người sẽ ngồi tại chỗ, dùng tay vặn nhẹ để tách riêng hạt điều (phần quả thật) ra khỏi quả giả (phần cuống phình to).

Trung bình mỗi ngày, một đội thợ lành nghề có thể thu hoạch được khoảng 200kg hạt điều tươi từ 1 hecta. Con số này có thể dao động tùy thuộc vào năng suất của vườn năm đó.

Công việc vất vả là thế, nhưng trong mùa điều, lũ trẻ con chúng tôi ngày xưa lại thường tìm cách trốn việc. Lý do không chỉ vì lười, mà còn vì nhựa điều (mủ điều). Nhựa điều khi dính vào quần áo sẽ để lại những vết thâm đen vĩnh viễn không thể giặt sạch, còn khi dính vào da thịt thì gây ngứa ngáy, bỏng rát rất khó chịu. Ấy vậy mà, chính cái mùi hăng hắc của nhựa điều ấy lại trở thành mùi của ký ức, mùi của sự tảo tần mà ba mẹ đã dành dụm để nuôi chúng tôi khôn lớn.

Quả Điều Giả – “Báu Vật” Bị Lãng Quên

Khi nói đến cây điều, chúng ta thường chỉ tập trung vào hạt. Nhưng ít ai để ý đến phần quả mọng nước rực rỡ sắc màu treo lủng lẳng trên cây, thứ mà thực vật học gọi là “quả giả”.

Quả điều giả khi chín có màu đỏ rực hoặc vàng ươm, trông rất đẹp mắt, có nét tương đồng với màu sắc của [mùa măng cụt] khi chín đỏ, nhưng rực rỡ hơn nhiều. Về lý thuyết, quả điều này hoàn toàn có thể ăn được. Nó chứa hàm lượng Vitamin C cực cao, gấp 5 lần quả cam, cùng nhiều khoáng chất có lợi. Vị của nó chua chua, ngọt ngọt và có chút chát nhẹ đặc trưng của tanin ở hậu vị.

Tuy nhiên, trong thực tế sản xuất tại Việt Nam, phần quả này lại chịu số phận hẩm hiu. Chúng hiếm khi được thu hoạch để chế biến thương mại quy mô lớn vì một vài lý do:

1. Vị chát: Vị chát của quả điều khiến nó kén người ăn trực tiếp. Nếu không biết cách xử lý, ăn vào sẽ gây “khé cổ”.
2. Dễ hư hỏng: Quả điều chín rất mọng nước và vỏ cực mỏng. Chỉ cần rơi xuống đất hoặc va đập nhẹ là dập nát, lên men và hư hỏng chỉ trong vài giờ. Việc bảo quản và vận chuyển đi xa gần như là không thể với điều kiện cơ sở vật chất thông thường.

Do đó, trong mùa điều, hàng tấn quả điều giả bị vứt bỏ lại ngay tại gốc cây. Chúng nằm đó, thối rữa và trở thành phân bón hữu cơ nuôi dưỡng lại chính cây mẹ cho mùa sau. Một số ít được người dân tận dụng để cho gia súc ăn, hoặc thỉnh thoảng, những người sành sỏi sẽ chọn những quả tươi ngon nhất, không bị dập để làm gỏi, kho cá hoặc ép lấy nước lên men rượu. Rượu điều có hương vị nồng nàn, độc đáo không kém gì các loại rượu trái cây nổi tiếng khác. Nhưng tiếc thay, giá trị kinh tế thấp khiến ứng dụng này chưa được phổ biến rộng rãi.

Từ Hạt Thô Đến Thành Phẩm: Hành Trình Của Sự Tỉ Mỉ

Sau khi tách hạt ra khỏi quả, công việc của người nông dân trong mùa điều vẫn chưa kết thúc. Hạt điều tươi sau khi thu hoạch cần phải được phơi nắng ngay lập tức. Đây là giai đoạn quyết định chất lượng của nhân điều sau này.

Sân phơi điều thường là sân xi măng rộng hoặc bạt lớn trải giữa vườn. Hạt điều được rải mỏng, phơi dưới cái nắng gay gắt từ 3 đến 4 ngày cho đến khi “kêu coong coong” khi gõ vào nhau. Độ ẩm trong hạt phải giảm xuống mức tiêu chuẩn (dưới 11%) để tránh nấm mốc và có thể bảo quản lâu dài trong kho. Nhìn những sân phơi hạt điều trải dài tít tắp, màu xám mốc của vỏ hạt hòa vào cái nắng vàng ươm, tôi lại nhớ đến [mùa quýt] chín vàng rực ở các vùng cao, mỗi mùa đều mang một vẻ đẹp lao động riêng biệt.

Khi tôi lớn lên và quyết định thành lập công ty chế biến điều, tôi mới thấm thía hết sự kỳ công của quá trình này. Từ hạt điều thô khô khốc, để trở thành hạt điều rang muối giòn tan trên bàn tiệc là cả một hành trình dài:

1. Hấp hơi: Hạt điều thô được hấp để làm mềm vỏ cứng, giúp việc tách vỏ dễ dàng hơn và trung hòa axit trong nhựa vỏ.
2. Tách vỏ cứng: Trước đây, khâu này làm hoàn toàn thủ công bằng dao, rất nguy hiểm và năng suất thấp. Ngày nay, máy móc đã hỗ trợ phần lớn, nhưng ở các xưởng cao cấp, khâu kiểm soát vẫn cần bàn tay con người để đảm bảo nhân không bị vỡ.
3. Sấy và bóc vỏ lụa: Nhân điều sau khi tách vỏ cứng vẫn còn một lớp vỏ lụa màu nâu bao bọc. Hạt được sấy khô để lớp vỏ này bong ra, sau đó được bóc sạch để lộ phần nhân trắng ngà.
4. Phân loại: Hạt được phân loại theo kích cỡ (W180, W240, W320…) và chất lượng (nguyên hạt, vỡ đôi, vỡ tư).
5. Chế biến sâu: Rang muối, tẩm mật ong, hay làm phô mai… tùy theo nhu cầu thị trường.

Tại công ty của mình, tôi luôn tâm niệm rằng: mình sinh ra từ gốc điều, mình hiểu cây điều hơn ai hết. Vì vậy, từng hạt điều làm ra không chỉ là hàng hóa, mà là sự trân trọng đối với công sức của cha mẹ, của bà con lối xóm. Đó là lý do sản phẩm của những người con đất điều luôn có hương vị đậm đà và cái “tâm” rất riêng.

Giá Trị Dinh Dưỡng Và Lợi Ích Vàng Cho Sức Khỏe

Không phải ngẫu nhiên mà hạt điều được các chuyên gia dinh dưỡng xếp vào nhóm “siêu thực phẩm” (superfood). Trong mùa điều, khi được thưởng thức những hạt điều tươi mới nhất, bạn đang nạp vào cơ thể một nguồn năng lượng và dưỡng chất khổng lồ.

Hạt điều chứa một bảng thành phần dinh dưỡng đáng nể:

• Khoáng chất thiết yếu: Magie (Ma-giê), Canxi, Phốt pho, Đồng, Sắt, Kali, Kẽm. Đặc biệt, hàm lượng Magie cao trong hạt điều đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì hệ thần kinh khỏe mạnh, giúp thư giãn mạch máu và ngăn ngừa các cơn đau nửa đầu.
• Vitamin: Vitamin K, Vitamin E, Vitamin B1, B2, B3, B6… giúp tăng cường hệ miễn dịch và chức năng não bộ.
• Chất béo tốt: Đa phần chất béo trong hạt điều là axit béo không bão hòa đơn (giống như trong dầu ô liu). Loại chất béo này cực kỳ tốt cho tim mạch, giúp giảm Cholesterol xấu (LDL) và tăng Cholesterol tốt (HDL), từ đó giảm nguy cơ mắc các bệnh về tim và đột quỵ.

Hiện nay, xu hướng tiêu dùng xanh đang lên ngôi. Nhiều bà mẹ đã chuyển sang sử dụng sữa hạt điều thay cho sữa bò cho con trẻ, bởi nó không chỉ thơm ngon, dễ uống mà còn lành tính, ít gây dị ứng. Phụ nữ mang thai cũng xem hạt điều là món ăn vặt “cứu cánh”, giúp giảm nghén, đồng thời cung cấp sắt và canxi cần thiết cho sự phát triển của thai nhi.

Ngoài ra, các nghiên cứu còn chỉ ra rằng, ăn hạt điều thường xuyên giúp tóc bóng mượt và da dẻ hồng hào nhờ hàm lượng đồng cao (giúp sản sinh Melanin). Chất chống oxy hóa mạnh mẽ như Proanthocyanidins trong hạt điều còn có khả năng ngăn chặn sự phân chia của tế bào ung thư. Thậm chí, dầu chiết xuất từ vỏ hạt điều còn được dùng trong y học để trị các bệnh ngoài da như nứt gót chân, chàm, vảy nến.

Những Món Ngon Từ Hạt Điều Không Thể Bỏ Qua

Nhắc đến hạt điều, chúng ta thường chỉ nghĩ đến món hạt điều rang muối. Nhưng thực tế, ẩm thực từ loại hạt này phong phú hơn nhiều.

• Gà xào hạt điều: Một món ăn nổi tiếng mang phong cách Á Đông. Vị ngọt mềm của thịt gà, vị giòn bùi của hạt điều kết hợp với ớt chuông, hành tây tạo nên một tổng thể hài hòa, đưa cơm vô cùng.
• Sữa hạt điều: Chỉ cần ngâm hạt điều tươi, xay nhuyễn với nước và lọc bỏ bã (hoặc không cần lọc nếu máy xay tốt), bạn đã có ly sữa trắng ngà, béo ngậy, thơm lừng.
• Gỏi hạt điều: Quả điều giả chín mọng trộn cùng tôm, thịt, rau thơm, rắc thêm ít hạt điều rang giã dối. Vị chua chát của quả điều quyện với vị ngọt của tôm thịt tạo nên món khai vị lạ miệng.

Nếu có dịp ghé thăm những vùng chế biến đặc sản như khi đi du lịch vào [mùa mơ] ở miền Bắc để thưởng thức rượu mơ, thì tại miền Nam, bạn cũng đừng quên nếm thử rượu điều. Dù không phổ biến, nhưng hương vị của nó chắc chắn sẽ làm bạn bất ngờ.

Mùa Điều Trong Ký Ức Tuổi Thơ

Dù đi đâu, về đâu, hình ảnh vườn điều rợp bóng mát vẫn luôn in đậm trong tâm trí tôi. Nhớ những trưa hè oi ả, tôi cùng lũ bạn trốn ngủ trưa, dắt theo chú chó nhỏ chạy tót ra vườn. Vườn điều mát rượi là thiên đường của tuổi thơ. Chúng tôi nhặt những quả điều rụng, nướng hạt điều tươi ngay tại chỗ bằng lá khô.

Mùi hạt điều nướng cháy vỏ đen nhẻm, nhựa xì ra thơm phức, bóc lớp vỏ nóng hổi để lộ nhân hạt trắng ngà bên trong, ăn vào vừa bùi vừa ngọt. Đó là hương vị mà không một nhà hàng sang trọng nào có thể tái tạo được. Ba mẹ tôi thì cặm cụi làm việc, mồ hôi ướt đẫm lưng áo. Hình ảnh ấy vừa thân thương, vừa nhắc nhở tôi về sự hy sinh thầm lặng của đấng sinh thành.

Mùa điều cứ thế đi qua, nuôi lớn những đứa trẻ quê nghèo như tôi, chắp cánh cho những ước mơ bay xa, để rồi khi trưởng thành, chúng tôi quay trở về, tiếp nối và nâng tầm giá trị cho hạt điều quê hương.

Lời Kết

Mùa điều không chỉ là mùa thu hoạch nông sản, đó là mùa của hy vọng, của ấm no và của những ký ức đẹp đẽ trên vùng đất đỏ. Từ một loại cây che phủ đất, điều đã trở thành “cây xóa đói giảm nghèo”, rồi vươn lên thành “cây làm giàu” cho hàng triệu nông dân Việt Nam.

Nếu bạn chưa từng đặt chân đến Bình Phước vào những ngày tháng 3 rực nắng, hãy thử một lần ghé thăm để tận mắt thấy những chùm quả chín mọng, để nghe tiếng lá khô xào xạc dưới chân và để cảm nhận vị ngọt bùi của hạt điều tươi vừa mới tách. Và đừng quên, khi thưởng thức một hạt điều thơm ngon, bạn đang thưởng thức cả một câu chuyện văn hóa, một hành trình lao động miệt mài của người nông dân Việt.

Cảm ơn bạn đã lắng nghe câu chuyện của tôi. Hy vọng bài viết này, cũng như những chia sẻ về [mùa hồng] hay các mùa nông sản khác trên Farm Việt Nguyên, sẽ giúp bạn thêm yêu và trân trọng những sản vật quý giá của đất nước mình.

Lê!

Yêu các bạn.