Tổng Hợp Ca Dao Tục Ngữ Về Tính Keo Kiệt, Bủn Xỉn Thâm Thúy Nhất

Kho tàng văn học dân gian Việt Nam không chỉ là nơi lưu giữ những bài học về đạo đức, tình yêu thương mà còn là tấm gương phản chiếu chân thực những thói hư tật xấu trong xã hội. Trong đó, tính keo kiệt, bủn xỉn là một trong những đề tài được ông cha ta khai thác triệt để dưới góc nhìn châm biếm, hài hước nhưng cũng đầy sâu cay.

Sự hà tiện thái quá không chỉ làm hẹp đi giá trị vật chất mà còn thu hẹp cả nhân cách con người. Ngược lại với sự sởi lởi hay câu nói hay về tinh thần lạc quan giúp cuộc sống nhẹ nhàng hơn, thói keo kiệt thường bị người đời cười chê và xa lánh. Hãy cùng FarmVietNguyen điểm qua những câu ca dao, tục ngữ về tính keo kiệt hay nhất để thấu hiểu hơn về quan niệm sống của người xưa.

1. Những câu ca dao châm biếm thói keo kiệt sâu cay

Trong văn hóa làng xã Việt Nam, sự hào phóng và tình làng nghĩa xóm luôn được đề cao. Do đó, những kẻ “trùm sò”, chỉ biết bo bo giữ của thường trở thành đối tượng đả kích trong các câu ca dao. Bằng nghệ thuật phóng đại và lối nói ngược, các tác giả dân gian đã phác họa nên những chân dung bi hài của kẻ bủn xỉn.

Dưới đây là những câu ca dao tiêu biểu nhất phê phán thói xấu này:

1. Em về chẻ lạt bó tro / Rán sành ra mỡ, em cho làm chồng.

   • Ý nghĩa: Một điều kiện chọn chồng đầy mỉa mai. “Bó tro” và “rán sành” là những việc không thể làm được, ám chỉ sự đòi hỏi vô lý hoặc chế giễu những kẻ cố vắt kiệt những thứ bỏ đi để kiếm lợi.

2. Mồm nhà, điếu mượn, thuốc đi xin / Diêm đánh thó, nỏ hề mất chi cả.

   • Ý nghĩa: Phê phán kẻ cơ hội, sống ký sinh, cái gì cũng muốn dùng của người khác để không phải tốn kém của mình.

3. Của mình thì giữ bo bo / Của người thì muốn ngả mo mà đùm.

   • Ý nghĩa: Đây là tâm lý điển hình của người ích kỷ, tài sản của mình thì giữ chặt, nhưng lại luôn nhòm ngó, muốn chiếm đoạt của cải người khác.

4. Hà tiện mà ăn cháo hoa / Đồng đường, đồng đậu cũng ra ba đồng.

   • Ý nghĩa: Bài học về sự “tính già hóa non”. Cứ tưởng ăn cháo trắng (cháo hoa) là tiết kiệm, nhưng cộng thêm tiền đường, tiền đậu thì chi phí còn đắt hơn ăn cơm thường.

Tranh minh họa châm biếm tính keo kiệt bủn xỉn trong dân gian

Đôi khi trong cuộc sống, chúng ta thường gặp những vướng mắc hay vướn mắc về cách chi tiêu sao cho hợp lý. Tuy nhiên, ranh giới giữa tiết kiệm và keo kiệt rất mong manh. Những câu ca dao tiếp theo sẽ làm rõ hơn sự cực đoan của tính cách này:

5. Lấy anh mà cậy mà nhờ / Ăn hơn miếng cháy anh làm tờ để ra.

   • Ý nghĩa: Nỗi khổ của người phụ nữ lấy phải chồng keo kiệt, đo lọ nước mắm đếm củ dưa hành, tính toán chi li từng miếng ăn.

6. Nói thì như mây như gió / Cho thì lựa những vỏ cùng xơ.

   • Ý nghĩa: Phê phán kẻ “khẩu phật tâm xà”, lời nói thì hào phóng, bay bổng nhưng hành động thực tế lại keo kiệt, chỉ cho người khác những thứ bỏ đi.

7. Giàu chi anh gạo đổ vô ve / Chuột ăn không được mà khoe rằng giàu.

8. Muốn ăn gắp bỏ cho người / Gắp đi gắp lại, lại rơi vào mình.

9. Em về gọt đá nấu canh / Thì anh về bắc chảo rán sành được ngay.

10. Niêu cơm cô bằng quả cà / Cô đun vào lửa, nó hà lên hơi…

2. Giải nghĩa Thành ngữ, Tục ngữ về tính bủn xỉn, hà tiện

Nếu ca dao dùng vần điệu để châm biếm, thì thành ngữ và tục ngữ lại cô đọng, đúc kết bản chất của sự việc bằng những hình ảnh so sánh cực kỳ tượng hình. Các câu thành ngữ này vẫn còn nguyên giá trị sử dụng trong ngôn ngữ giao tiếp hiện đại.

Giữa cái nắng chói chang hay những câu nói hay về mùa hè oi ả, lòng người thường dễ cáu gắt, nhưng sự bủn xỉn của lòng người còn đáng sợ hơn cả thời tiết khắc nghiệt.

Các thành ngữ kinh điển về người keo kiệt

• Vắt cổ chày ra nước:
  • Giải nghĩa: Chày là khúc gỗ đặc, khô khốc dùng để giã gạo. “Vắt cổ chày” là hành động cố gắng ép lấy nước từ một vật không thể có nước. Câu này chỉ những kẻ keo kiệt đến mức tận cùng, cố gắng bòn rút lợi ích từ những nơi khô cằn nhất.
• Rán sành ra mỡ:
  • Giải nghĩa: Tương tự như trên, sành là đất nung cứng, không thể rán ra mỡ. Câu này ám chỉ kẻ tham lam, bần tiện, muốn kiếm lợi từ những việc phi lý hoặc những người nghèo khó.
• Ăn mắm mút dòi (hoặc Ăn mắm mút tay):
  • Giải nghĩa: Một hình ảnh rất ghê sợ nhưng tả thực sự hà tiện đến mức bẩn thỉu, không dám bỏ đi dù là thứ đã hư hỏng.
• Đo lọ nước mắm, đếm củ dưa hành:
  • Giải nghĩa: Chỉ người đàn ông (hoặc người quản lý) quá chi li, tiểu tiết, kiểm soát gắt gao từng thứ nhỏ nhặt trong sinh hoạt hàng ngày.

Hình ảnh minh họa các câu thành ngữ về sự bủn xỉn

Những quan niệm về giàu nghèo và cách đối nhân xử thế

Ông cha ta không chỉ châm biếm mà còn đưa ra những lời răn dạy về nhân quả của thói giữ của. Chuyện sẩy ra hay sảy ra những mâu thuẫn trong gia đình, xã hội phần lớn cũng từ chuyện tiền bạc, lợi ích mà nên.

• Xởi lởi trời cho, so đo trời lấy:
  • Bài học: Người sống phóng khoáng, rộng lượng thường gặp may mắn, được quý nhân phù trợ. Ngược lại, kẻ tính toán thiệt hơn quá mức thường gặp rủi ro, “tính già hóa non”.
• Hà tiện cùng bụt, thế phát cùng ma:
  • Bài học: Với việc thiện, việc tốt (cúng Bụt) thì tiếc tiền không làm. Nhưng với những việc vô bổ, tệ nạn hoặc cho kẻ xấu (ma) thì lại phung phí tiền của.
• Người làm ra của, của không làm ra người:
  • Bài học: Khẳng định giá trị con người là trên hết. Tiền bạc chỉ là vật ngoài thân phục vụ cuộc sống, không nên vì tiền mà đánh mất bản chất hoặc sức khỏe.
• Cầm vàng chịu đói:
  • Bài học: Chỉ những kẻ có tiền nhưng không biết cách sử dụng, hoặc quá keo kiệt đến mức thà chịu khổ chứ không dám tiêu tiền.

Một số câu tục ngữ khác đáng suy ngẫm:

• Mọt đục cứt sắt.
• Đóng cửa đi ăn mày.
• Một đời ta, muôn vàn đời nó.
• Ăn cháo để gạo cho vay.

3. Phân biệt “Tiết kiệm” và “Keo kiệt”

Qua những câu ca dao tục ngữ trên, chúng ta cần phân biệt rõ ràng giữa đức tính tiết kiệm và thói keo kiệt.

• Tiết kiệm: Là biết chi tiêu hợp lý, đúng mục đích, không hoang phí nhưng vẫn đảm bảo chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ xã hội.
• Keo kiệt (Bủn xỉn): Là sự thái quá, coi trọng đồng tiền hơn tình nghĩa, bản thân và người xung quanh, dẫn đến sự kìm kẹp, khổ sở không đáng có.

Như câu nói hay về mưa thường gợi sự buồn man mác, thói keo kiệt cũng phủ lên cuộc đời con người một màu xám xịt của sự cô đơn. Người keo kiệt dù có kho vàng cũng khó tìm được sự thanh thản và tình cảm chân thành.

Lời kết

Ca dao, tục ngữ về tính keo kiệt, bủn xỉn là những bài học đắt giá được chắt lọc qua nhiều thế hệ. Chúng không chỉ là tiếng cười trào phúng mà còn là lời nhắc nhở chúng ta về cách sống: Hãy biết quý trọng đồng tiền nhưng đừng biến mình thành nô lệ của nó. Sống rộng lượng, “xởi lởi trời cho” mới là triết lý sống bền vững để thu nhận niềm vui và hạnh phúc.

Hy vọng bài viết này của FarmVietNguyen đã mang đến cho bạn những góc nhìn thú vị về văn hóa dân gian Việt Nam. Hãy áp dụng những bài học này để xây dựng một lối sống cân bằng và nhân văn hơn.

Nguồn tham khảo: Bài viết có sử dụng tư liệu từ VOH và Từ điển Thành ngữ Tục ngữ Việt Nam.