Tuyển tập ca dao tục ngữ về cây lúa và hạt gạo hay nhất Việt Nam

Từ bao đời nay, hình ảnh cây lúa nước đã trở thành biểu tượng thiêng liêng, gắn liền với tâm hồn và đời sống của người dân Việt Nam. Không chỉ là nguồn lương thực nuôi sống con người, cây lúa còn là nguồn cảm hứng bất tận trong văn học dân gian. Những câu Ca Dao Tục Ngữ Về Cây Lúa không chỉ phản ánh nỗi vất vả của nghề nông mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc về đạo lý làm người, về lòng biết ơn và kinh nghiệm sản xuất quý báu.

Trên dải đất hình chữ S, từ đồng bằng Bắc Bộ thẳng cánh cò bay đến vựa lúa miền Tây trù phú, đâu đâu cũng vang lên những câu hò, điệu lý ca ngợi vẻ đẹp của đồng quê. Bài viết này FarmVietNguyen sẽ tổng hợp những câu ca dao, tục ngữ hay nhất về cây lúa và hạt gạo, giúp bạn đọc hiểu thêm về giá trị của “hạt ngọc trời” và công lao của người nông dân. Trong không khí rộn ràng của những ngày mùa, hương lúa mới cũng gợi nhớ đến [câu nói hay về ngày tết] cổ truyền, nơi hạt gạo nếp dẻo thơm kết tinh thành những chiếc bánh chưng, bánh tét đậm đà bản sắc dân tộc.

Những câu ca dao về cây lúa thắm đượm tình quê

Cây lúa là người bạn tri kỷ của nhà nông. Những kinh nghiệm trồng trọt, nỗi lo âu trước thiên tai hay niềm vui khi được mùa đều được ông cha ta gửi gắm vào những vần thơ lục bát mộc mạc, dễ thuộc lòng.

Những câu ca dao dưới đây là tiếng lòng của người nông dân, là bức tranh chân thực về cuộc sống lao động trên đồng ruộng:

1. Lúa khô nước cạn ai ơi
   Rủ nhau tát nước, chờ trời còn lâu.

2. Cực lòng thiếp lắm chàng ơi
   Kiếm nơi khuất tịch, thiếp ngồi thở than.

3. Than vì cây lúa lá vàng
   Nước đâu mà tưới nó hoàn như xưa.

4. Trông trời chẳng thấy trời mưa
   Lan khô huệ héo, khổ chưa hỡi trời.

5. Thân em như lúa nếp tơ,
   Xanh cây tốt rễ, phởn phơ phơi màu.

6. Mạ non bắt nhẻ cấy biền
   Thương em đứt ruột, chạy tiền không ra.

7. Trời mưa cho lúa thêm bông
   Cho đồng thêm cá, cho sông thêm thuyền.

Bên cạnh tình yêu đôi lứa gắn liền với ruộng đồng, người nông dân còn coi trọng tình làng nghĩa xóm. Những buổi đổi công, giúp nhau cấy cày thể hiện tinh thần đoàn kết, tương tự như ý nghĩa trong [những câu nói hay về bạn bè] mà chúng ta thường nhắc tới – luôn sát cánh bên nhau lúc khó khăn, hoạn nạn.

Người nông dân vất vả trên cánh đồng lúa xanh tốt

8. Hỡi cô cấy lúa khum lưng,
   Mặt trời xế bóng sao chưn chưa về?

9. Đừng ham gạo trắng thơm tho
   Lúa Trì cùng với lúa Co chắc lòng.

10. Cấy ba cây lúa dựa bờ
    Anh đi anh trợt, anh rờ anh coi.

11. Giời mưa ướt áo nâu sồng
    Công em đi cấy quăng đồng đồng xa
    Mùa này trời giúp cho ta
    Mùa này lúa tốt bằng ba mọi mùa.

12. Trời cao đất rộng thênh thang,
    Tiếng hò giọng hát ngân vang trên đồng,
    Cá tươi gạo trắng nước trong,
    Hai mùa lúa chín thơm nồng tình quê.

13. Cày đồng đang buổi ban trưa
    Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
    Ai ơi bưng bát cơm đầy
    Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.

14. Đời vua Thái Tổ, Thái Tông
    Lúa rụng đầy đồng, gà chẳng cần ăn.

15. Việt Nam đất nước ta ơi
    Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn.

Trong quá trình canh tác, người nông dân đúc kết được vô vàn kinh nghiệm quý báu để truyền lại cho con cháu. Đó là những bài học về kỹ thuật cày bừa, chọn giống, bón phân, tưới nước:

16. Gỗ kiền anh để đóng cày
    Gỗ lim gỗ sến anh nay đóng bừa
    Răng bừa tám cái còn thưa
    Lưỡi cày tám tấc đã vừa luống to
    Muốn cho lúa nẩy bông to
    Cày sâu bừa kĩ, phân gio cho nhiều.

17. Anh đi lúa chửa chia vè,
    Anh về lúa đã đỏ hoe đầy đồng
    Anh đi em chửa có chồng
    Anh về em đã tay bồng tay mang.

Cánh đồng lúa chín vàng báo hiệu một mùa vụ bội thu

18. Lúa chiêm lấp ló đầu bờ,
    Hễ nghe tiếng sấm, phất cờ mà lên.

19. Tỏ trăng mười bốn được tằm
    Tỏ trăng hôm rằm thì được lúa chiêm.

20. Lúa chiêm thì cấy cho sâu
    Lúa mùa thì gẩy cành dâu mới vừa.

21. Mạ úa cấy lúa chóng xanh
    Nạ dòng chóng đẻ, sao anh hững hờ?

22. Anh đi kiệu lộng ba bong
    Bỏ em cấy lúa đồng không một mình.

23. Đố ai biết lúa mấy cây
    Biết sông mấy khúc biết mây mấy tầng.

24. Tua rua thì mặc tua rua
    Mạ già, ruộng ngấu không thua bạn điền.

25. Trâu ơi ta bảo trâu này,
    Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta.
    Cấy cày giữ nghiệp nông gia.
    Ta đây trâu đấy, ai mà quản công!
    Bao giờ cây lúa còn bông
    Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn.

26. Công danh theo đuổi mà chi,
    Sao bằng chăm chỉ giữ nghề canh nông.
    Sớm khuya có vợ có chồng,
    Cày sâu bừa kỹ mà mong được mùa.

27. Ai ơi! Nhớ lấy lời này:
    Tằm nuôi ba lứa, ruộng cày ba năm.
    Nhờ trời hòa cốc phong đăng,
    Cấy lúa lúa tốt, nuôi tằm tằm tươi.
    Được thua dù có tại trời,
    Chớ thấy sóng cả mà rời tay co.

28. Cầu cho mưa thuận gió lành,
    Lúa vàng nặng hạt, ruộng anh được mùa.

29. Lập thu mới cấy lúa mùa,
    Khác nào hương khói lên chùa cầu con.

30. Cấy ba cây lúa cho chuôn,
    Anh đi dạo ruộng, dẫu buồn cũng vui.

Cũng giống như [ca dao tục ngữ về trẻ em] mang tính giáo dục nhẹ nhàng, những câu ca dao về lúa cũng là cách ông bà dạy con cháu biết yêu lao động, trân trọng thành quả và sống hòa hợp với thiên nhiên.

Tục ngữ về cây lúa – Kho tàng kinh nghiệm nhà nông

Khác với sự uyển chuyển của ca dao, tục ngữ về cây lúa thường ngắn gọn, đúc kết quy luật tự nhiên và kỹ thuật canh tác. Đây là những “cẩm nang” sống còn được đúc rút qua hàng ngàn năm lịch sử nông nghiệp.

Cây lúa không chỉ là thực phẩm mà còn là thước đo của sự ấm no, thịnh vượng. Những câu tục ngữ dưới đây thể hiện khát vọng về một cuộc sống đủ đầy và những quan sát tinh tế về thời tiết:

1. Mấy ai biết lúa von, mấy ai biết con hư.
2. Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa.
3. Một nuộc lạt, một bát cơm.
4. Năm trước được cau, năm sau được lúa.
5. Được mùa lúa, úa mùa cau. Được mùa cau, đau mùa lúa.

Người nông dân gặt lúa bằng phương pháp thủ công truyền thống

6. Ăn kĩ no lâu. Cày sâu tốt lúa.
7. Ré thừa cấy nỏ. Chiêm thừa bỏ đi.
8. Mùa đứt trối. Chiêm bối rễ.
9. Mùa nứt nanh. Chiêm xanh đầu.
10. Làm ruộng ăn cơm nằm, chăn tằm ăn cơm đứng.
11. Thóc lúa về nhà, lợn gà ra chợ. Thóc cót thóc bồ, bồ còn thóc hết.

Mỗi câu tục ngữ là một bài học sâu sắc. Chẳng hạn câu “Làm ruộng ăn cơm nằm, chăn tằm ăn cơm đứng” so sánh sự vất vả khác nhau giữa các nghề, nhắc nhở ta phải biết trân trọng mọi sức lao động. Sự vất vả ấy đôi khi mang lại những nỗi niềm riêng, giống như [những câu nói hay về sự oan ức] khi công sức bỏ ra chưa được đền đáp xứng đáng bởi thiên tai, mất mùa. Nhưng vượt lên tất cả, người nông dân vẫn lạc quan bám đất, bám làng.

Ca dao tục ngữ về hạt gạo và lòng biết ơn

Hạt gạo được ví là “hạt ngọc trời”, nuôi sống biết bao thế hệ người Việt. Chính vì vậy, trong kho tàng văn học dân gian, có rất nhiều câu ca dao, tục ngữ nói về giá trị của hạt gạo và bữa cơm gia đình.

1. Gạo đổ bốc chẳng đầy thưng.
2. Gạo chợ, nước sông, củi đồng, nồi đất.
3. Cơm chéo áo, gạo chéo khăn.
4. Người sống về gạo, cá bạo về nước.
5. Gạo châu củi quế.
6. Mạnh vì gạo, bạo vì tiền.

Khi bưng bát cơm đầy, người xưa luôn nhắc nhở con cháu phải nhớ đến công lao của người làm ra nó. Tinh thần tri ân này cũng tương đồng với triết lý nhân quả trong [câu nói hay về phật], dạy con người sống phải biết ơn, biết trân trọng nguồn cội và công sức của chúng sinh.

7. Bao giờ cho đến tháng năm
   Thổi nồi cơm nếp vừa nằm vừa ăn
   Bao giờ cho đến tháng mười
   Thổi nồi cơm nếp vừa cười vừa ăn.

8. Tiếc thay hột gạo trắng ngần
   Đã vo nước đục, lại vần than rơm
   Tiếc thay hạt gạo tám xoan
   Thổi nồi đồng điếu lại chan nước cà.

9. Ai làm nên nỗi chồng chê
   Làm gạo quên sảy, quên giê, quên sàng
   Bởi anh lấp ló ngoài đàng,
   Nên em quên sảy, quên sàng, quên giê.

Hình ảnh hạt gạo trắng ngần – kết tinh của mồ hôi và nước mắt

10. Đôi bên bác mẹ cùng già
    Lấy anh hay chữ để mà cậy trông
    Mùa hè cho chí mùa đông
    Mùa nào thức ấy cho chồng ra đi
    Hết gạo thiếp lại gánh đi
    Hỏi thăm chàng học ở thì nơi nao?
    Hỏi thăm đến ngõ thì vào
    Tay đặt gánh xuống, miệng chào: Thưa anh!

11. Thấy nếp thì lại thèm xôi
    Ngồi bên thúng gạo nhớ nồi cơm thơm.

12. Hai tay xới xới đơm đơm
    Công ai cày cấy sớm hôm đó mà.

13. Cái ngủ mày ngủ cho say
    Mẹ mày vất vả chân tay suốt ngày
    Bắt được một giỏ cá đầy
    Bán đi mua gạo cho mày nấu ăn.

14. Cần Thơ gạo trắng nước trong,
    Ai đi đến đó lòng không muốn về.

15. Tôm rằn bóc vỏ bỏ đuôi
    Gạo thơm Nàng Quốc em nuôi mẹ già.

16. Gạo Cần Đước, nước Đồng Nai
    Ai về xin nhớ cho ai theo cùng.

17. Cái cò lặn lội bờ sông
    Gánh gạo đưa chồng, tiếng khóc nỉ non.

18. Ăn trái nhớ kẻ trồng cây
    Ăn gạo nhớ kẻ đâm xay giần sang.

Lời kết

Những câu ca dao tục ngữ về cây lúa và hạt gạo không chỉ là những vần thơ hay những kinh nghiệm sản xuất đơn thuần, mà còn là linh hồn của văn hóa làng quê Việt Nam. Qua những câu ca dao này, chúng ta càng thêm trân trọng bát cơm dẻo thơm hàng ngày, thấu hiểu nỗi nhọc nhằn “một nắng hai sương” của người nông dân.

Dù xã hội có phát triển hiện đại đến đâu, những giá trị truyền thống tốt đẹp này vẫn cần được gìn giữ và lưu truyền. Hy vọng qua bài viết của FarmVietNguyen, bạn đã có thêm những tư liệu quý giá và những phút giây lắng đọng tâm hồn về hình ảnh cây lúa quê hương.

Tổng hợp và biên tập từ Internet