Kho Tàng Ca Dao, Tục Ngữ Việt Nam Về Thời Tiết

Việt Nam, với nền văn minh nông nghiệp lúa nước lâu đời, đã tích lũy được một kho tàng kinh nghiệm quý báu về thiên nhiên, đặc biệt là thời tiết. Từ xa xưa, cha ông ta đã quan sát bầu trời, các hiện tượng tự nhiên, hành vi của động vật, thực vật để đúc kết thành những câu ca dao, tục ngữ đầy trí tuệ. Những lời răn dạy này không chỉ mang giá trị văn học mà còn cung cấp kiến thức thực tiễn, giúp con người dự đoán thời tiết, phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Bài viết này sẽ tổng hợp và giới thiệu những câu ca dao, tục ngữ tiêu biểu về thời tiết, khí hậu, giúp độc giả hiểu rõ hơn về sự am hiểu sâu sắc của ông cha ta đối với thiên nhiên.

I. Những Câu Tục Ngữ Về Thời Tiết Dựa Trên Quan Sát Thiên Nhiên

Khi khoa học kỹ thuật chưa phát triển, ông cha ta thường dựa vào việc quan sát bầu trời, mặt trăng, mặt trời và các quy luật tự nhiên để dự báo thời tiết. Những câu tục ngữ dưới đây là minh chứng cho sự quan sát tinh tường và kinh nghiệm dày dặn đó.

1. Tục Ngữ Về Thời Tiết, Khí Hậu Dựa Trên Quy Luật Tự Nhiên và Sự Quan Sát Bầu Trời

• Gió bắc thì hanh, gió nồm thì ẩm.
• Rằng đen lấy nước thời nắng, rằng trắng lấy nước thời mưa.
• Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa.
• Mưa tránh chớp trắng, nắng tránh chớp đen.
• Vàng mây thời gió, đỏ mây thời mưa.
• Mặt trời má đỏ, trời đã sắp mưa.
• Mây kéo xuống bụi thì nắng chang chang, mây kéo lên ngàn thì mưa như trút.
• Gió nam đưa xuân sang hè.
• Vảy mại thì mưa, bãi bờ thì nắng.
• Nắng chống trưa, mưa chống tối.
• Thâm đốm, trắng bạc, hở nứt thì mưa.
• Sáng bụi chổi mừng, tối rừng chổi lo.
• Mưa chẳng qua Ngâu, gió chẳng qua Mùi.
• Ông tha nhưng bả chẳng tha, còn sợ cái bão mồng ba tháng mười.
• Tháng Mười đừng gia, tháng Ba đừng rậm.
• Tháng Chín mưa rơi, tháng Mười mưa cứ.
• Mồng bảy ngâu ra, mồng ba ngâu vào.
• Tháng Bảy nước chảy qua bờ.
• Tháng hè đống bè là phúc.
• Đầu năm sương muối, cuối năm gió bắc.
• Trời nắng chỏng trưa, trời mưa chỏng tối.
• Sáng gió may, tối quay gió nồm.
• Gió may quay mằm.
• Trắng tháng Bảy chẳng hỏi thì chay, tháng Sáu heo may chẳng mưa thì bão.
• Ráng vàng thì nắng, ráng trắng thì mưa.
• Ráng vàng thì gió, ráng đỏ thì mưa.
• Ráng mỡ gà, ai có nhà thì giữ.
• Trên trời có vảy tê tê, làm mưa sắp sửa kéo về nơi nơi.
• Trời đen sầm sầm sét tắt nơi.
• Chớp đông, mưa dây mà tát.
• Chớp thừng chớp chã, chẳng bão thì mưa.
• Sao dày thì mưa, sao thưa thì nắng.
• Tháng Giêng rét đai, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét nàng Bân.
• Gió thổi đòi trời.
• Tam Đảo đội mũ, nước lũ sẽ về.
• Tháng Ba mưa đắm, tháng Tám mưa cơn.
• Rét tháng Ba bả giã chết cóng.
• Tháng Mười, tháng Chạp thì hoa mới nở.
• Tháng Mười sấm rạp, tháng Chạp sấm đông.
• Mưa tháng Sáu máu rưng.
• Mưa tháng Tư hươi đất.
• Mưa tháng Ba hoa đất.
• Nắng ui ui thui chết người.
• Nắng to thì nằm co cũng ấm.
• Ba con đang chảy bảy con đang cường.
• Đêm tháng Nằm chưa nằm đã sáng. Ngày tháng Mười chưa cưới đã tối.

2. Tục Ngữ Về Thời Tiết và Sản Xuất

Thời tiết và việc chăn nuôi, cấy cày có mối quan hệ chặt chẽ. Những gợi ý về thời tiết trong lao động sản xuất giúp nâng cao hiệu quả công việc.

• Đừng úp Xuân Nẻ, xúc thóc ra phơi; đừng úp Đại Bằng đội thóc vào rang.
• Ba ngày gió nam mùa màng mất trắng.
• Nắng sớm thì đi trồng cà, mưa sớm ở nhà phơi thóc.
• Cày ruộng tháng năm xem trăng rằm tháng tám.
• Tháng Mười có sấm, cấy trên cũng được đền.
• Mưa đông bay vừa trông vừa chạy, mưa Tam Đảo bão nhau đi cày.
• Trăng mật tốt lúa mẩy, trăng tàn tốt lúa sâu.
• Bầu nắng, mướp đắng mưa, dưa đại hạn.
• Mưa tháng 7, gãy cành Trâm. Nắng tháng 8, rằm trái bưởi.

3. Tục Ngữ Về Thời Tiết và Động Vật, Thực Vật

Một số loài thực vật và động vật rất nhạy cảm với thời tiết, chỉ cần quan sát chúng là có thể biết được khi nào thời tiết sẽ thay đổi.

• Quạ tắm thì ráo, Sáo tắm thì mưa.
• Cóc nghiến răng trời đang nắng thì mưa.
• Trời đang nắng, cói màu trắng thì mưa.
• Gió heo may chuẩn chuẩn bay thì bão.
• Dế kêu càng gấp gáp trời càng ấm.
• Ếch kêu um um, ao chuôm đầy nước.
• Chớp đông nháy nháy, gà gáy thì mưa.
• Tháng Bảy heo may, chuẩn chuẩn bay thì bão.
• Tháng Bảy kiến đàn, đại hàn hỏng thủy.
• Tháng Bảy kiến bò ch` lo lại lụt.
• Kiến dàn t` thì mưa.
• Lá tre trôi lụt, mùa rét xác đến.
• Rễ si đâm trắng xóa, mưa to gió lớn hẳn là t` nơi.
• Cói màu trắng, điềm nắng đã hết.
• Sấm kêu, rêu mốc.
• Gió bắc hiu hiu, sếu kêu thì rét.
• Nắng tháng Ba chó giễu l` lưới.
• Chuồn chuồn bay thấp thì mưa. Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.
• Mưa tháng Bảy cóc nhảy lên bờ.

II. Những Câu Ca Dao Về Thời Tiết

Ca dao về thời tiết cũng được ông cha ta đúc kết từ kinh nghiệm và sự quan sát, mang đến những dự báo gần gũi và dễ hiểu.

1. Ca Dao Về Thời Tiết Dựa Trên Quy Luật Tự Nhiên và Sự Quan Sát Bầu Trời

• Ông tha mà bả chẳng tha. Bả cho cái lụt hăm ba tháng Mười.
• Đông Nam có chớp chéo nhau, Thấp sát mặt biển hôm sau bão về.
• Cơn đằng Đông vừa trông vừa chạy, Cơn đằng Nam vừa làm vừa chơi.
• Mây kéo xuống biển thì nắng chang chang, Mây kéo lên ngàn thì mưa như trút.
• Đông rắc tía tía màu hồng, Gửi con thủ thử bảo chẳng nhõng to, Nhà em tìm kiếm cây to, Chớn nhà tránh bão đỡ lo sau này.
• Giông bấc Đông bắt nồi rang thóc, Giông bấc tây đội thóc ra phơi.
• Chớp đằng Đông nước đong tràn ngập, Chớp đằng Tây mưa dây mà tát.
• Chiều chiều mây phủ Sơn Trà, Sóng xô Cửa Đại trời đã chuyễn mưa.

2. Ca Dao Về Thời Tiết và Sản Xuất

Các công việc lao động sản xuất sẽ trở nên hiệu quả hơn khi nắm bắt được sự thay đổi của thời tiết.

• Lập thu mới cấy lúa mùa, Khác nào hương khói lên chùa cầu con.
• Nhự trời mưa gió thuận hòa, Nào cày nào cấy trẽ địa nhau, Chim, gà, cá, lợn, cành cau, Mùa nào thức ấy giữ màu nhà quê. Người ta rượu sớm trĩ trưa, Em nay đi vắng về trưa đã nhiều. Lạy trời mưa thuận gió điều, Cho đồng lúa tốt cho chiều lòng em.
• Lúa chiêm lấp ló đầu bờ, Nghe hiệu tiếng sấm phát cờ mà lên.
• Mồng chín tháng Chín có mưa, Thì con sắm sửa cày bữa làm đền. Mồng chín tháng Chín không mưa, Thì con bán cả cày bữa đi buôn.
• Bạn chài thợ lái bảo nhau, Mồng đông chớp lạch quay mau về nhà.
• Trời mưa cho lúa chín vàng, Cho anh đi gặt, cho nàng đem cơm. Đêm thời bát sứ mâm son, Chớ để đêm mâm gỗ anh hờn không ăn.

3. Ca Dao Về Thời Tiết và Động Vật, Thực Vật

Mối quan hệ giữa thời tiết, thực vật và động vật đã được ông cha ta đúc kết thành những câu ca dao thú vị.

• Cò bay ngược, nước vô nhà, Cò bay xuôi nước lui ra biển.
• Nhạn bay thấp mưa ngập cầu ao, Nhạn bay cao mưa rào lại tạnh.
• Kiến đen tha trứng lên cao, Thế nào cũng có mưa rào rất to. Kiến bò từ dưới lên cao, Mang theo cơm gạo gây nên mưa rào. Đường đi kiến đắp thành bờ, Chẳng mưa thì gió còn ngỡ vực chi. Kiến cánh vở từ ra, Bão táp mưa sa t` gần.
• Đầu mùng ngã gục vào hè, Nhương nh` vào mẹ kẻ e bão về.
• Kiến đắp thành thì bão, Kiến ôm con chạy vào thì mưa.
• Mòng bán cá đi đền, Mồng tám cá về cá vược.

Đến nay, những câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ về thời tiết của ông cha ta vẫn còn giá trị nhất định. Việc tìm hiểu và ghi nhớ những kiến thức này không chỉ giúp chúng ta hiểu thêm về thiên nhiên mà còn có thể vận dụng vào cuộc sống hàng ngày.

Ảnh: Internet