Mùa quýt chín – Sắc vàng thịnh vượng và dư vị ngọt ngào của Tết miền Tây

Cứ mỗi độ gió chướng bắt đầu thổi mạnh, mang theo cái se lạnh dịu dàng len lỏi qua từng nếp nhà, người dân miền Tây lại khấp khởi đón chờ một tín hiệu thân quen: Mùa Quýt đã về. Không chỉ là một loại trái cây giải nhiệt đơn thuần, trái quýt từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự may mắn, sung túc trong tâm thức người Việt. Theo những ghi chép văn hóa mà Farm Việt Nguyên tổng hợp được, sắc vàng cam rực rỡ của những vườn quýt chín mọng chính là màu của thịnh vượng, báo hiệu một năm mới tròn đầy đang đến rất gần.

Mùa quýt hồng. Ảnh: NSNA BÙI QUỐC SỸ

Vị trí đặc biệt của trái quýt trong văn hóa Tết phương Nam

Nói gì thì nói, dù cuộc sống có hiện đại đến đâu, trái cây để chưng cúng hay để đãi khách ngày Tết, trái quýt vẫn luôn là lựa chọn ưu tiên bởi sự nhanh – gọn – nhẹ. Nó dễ mua, dễ bày biện và cũng cực kỳ dễ ăn. Nhất là với đám trẻ con trong nhà, được người lớn cho trái quýt – dù chua hay ngọt – thì cái miệng nhỏ xinh cứ nhóp nhép một lúc là hết veo.

Hình ảnh người lớn ngồi tỉ mẩn lột từng múi quýt, vỏ xòe ra như hình cánh hoa đều đặn để dạy con trẻ sự khéo léo, đã trở thành ký ức đẹp đẽ của biết bao thế hệ. Mùi tinh dầu thơm nồng từ vỏ quýt vương trên đầu ngón tay dường như cũng là một phần hương vị của Tết.

Nếu Tết miền Bắc có sắc hồng của đào, sắc vàng của quất, thì Tết ở Nam bộ người ta cực kỳ chuộng mâm ngũ quả với triết lý bình dị: “Cầu – Dừa – Đủ – Xài” (Mãng cầu, Dừa, Đu đủ, Xoài). Thế nhưng, để mâm quả thêm phần rực rỡ và trọn vẹn ý nghĩa, người ta thường thêm mấy trái sung với nguyện ước một năm sung túc, và đặc biệt không thể thiếu những trái quýt căng mọng. Chút cam vàng rực rỡ ấy đặt trong nhà như thắp lên hy vọng về một năm mới tươi tắn, khởi sắc và đại cát đại lợi.

Dẫu cùng họ cam chanh với nhau, nhưng quýt và bưởi lại là hai gương mặt được “chọn mặt gửi vàng” nhiều nhất trong việc chưng cúng trên bàn thờ gia tiên. Cam thường chỉ dùng để ăn hoặc pha nước uống vì quan niệm “cam đành quýt đoạn” của ông bà xưa, nhưng quýt lại khác. Không cồng kềnh và chiếm diện tích như trái bưởi, trái quýt vừa vặn tay cầm, linh hoạt trong mọi không gian. Nếu bàn thờ nhỏ, chỉ cần một đĩa quýt chừng một ký, sắp xếp khéo léo là đã thấy ấm cúng, đủ đầy. Nhà nào rộng rãi hơn thì mua vài ký, chia ra mỗi nơi vài trái, đặt cạnh bình hoa, trên bàn trà, miễn sao thể hiện được lòng thành kính và sự hiếu khách.

Mùa quýt Lai Vung – “Vương quốc” đỏ rực bên dòng sông Hậu

Ở nhiều tỉnh thành trên cả nước, mùa quýt thường bắt đầu rải rác từ tháng 10 âm lịch và kéo dài đến tháng 2 năm sau. Tuy nhiên, nhắc đến quýt, người sành ăn sẽ nghĩ ngay đến vùng đất Lai Vung (Đồng Tháp) – nơi được mệnh danh là “vương quốc quýt hồng”. Vùng đất này nổi tiếng trứ danh với giống quýt hồng đặc biệt, chỉ chín rộ vào đúng dịp tháng Chạp (tháng 12 âm lịch) đến cuối tháng Giêng.

Lai Vung được thiên nhiên ưu đãi cho nguồn nước ngọt lành quanh năm từ sông Hậu và chất đất sét mỡ gà giàu dinh dưỡng. Chính điều kiện thổ nhưỡng đặc thù này đã tạo nên hương vị và màu sắc không nơi nào có được của quýt hồng. Quýt hồng Lai Vung được trồng tập trung nhiều nhất ở các xã nằm ven bờ sông Hậu như Tân Phước, Tân Thành và Long Hậu. Khi mùa quýt vào độ chín rộ, cả một vùng quê như được khoác lên mình chiếc áo mới màu cam đỏ rực rỡ, đẹp đến nao lòng.

Khác với các loại cây trái khác có thể rải vụ quanh năm, quýt hồng Lai Vung là loài cây khá “khó tính” và nhạy cảm với thời tiết. Mỗi năm, cây chỉ cho thu hoạch đúng một lần vào dịp Tết Nguyên đán. Chính sự khan hiếm và vẻ đẹp hình thức bắt mắt – vỏ mỏng, màu cam đỏ đặc trưng, trái to tròn – đã khiến quýt hồng trở thành sản phẩm “săn đón” hàng đầu trong thị trường quà Tết và chưng Tết.

Trong khi đó, với kỹ thuật canh tác mới và sự tiến bộ của khoa học nông nghiệp, giống quýt đường (một loại quýt khác cũng rất phổ biến tại đây) gần như có thể cho trái quanh năm. Điều này giúp bà con nông dân có thêm thu nhập rải rác, nhưng “cú hích” kinh tế lớn nhất, sự bùng nổ nhất vẫn nằm ở mùa quýt hồng cuối năm.

Nỗi niềm người trồng quýt: Mồ hôi thấm vào đất phù sa

Khi những cơn gió lạnh báo hiệu Tết về, cũng là lúc không khí tại các nhà vườn trở nên tất bật hơn bao giờ hết. Vào tháng Chạp, khi trái quýt trên cành bắt đầu chuyển từ màu xanh sang ửng vỏ, rồi dần dần ngả sang sắc vàng cam óng ả, miệt vườn Lai Vung bước vào mùa thu hoạch rộn ràng nhất trong năm.

Thương lái từ khắp nơi đổ về, ghe xuồng tấp nập trên bến dưới thuyền, xe tải nối đuôi nhau chở những sọt quýt vàng ươm đi khắp các tỉnh thành. Mùa quýt hồng vào vụ, nhà vườn ăn ngủ không yên, vừa mừng vừa lo với mối lái. Mừng vì công sức cả năm sắp được đền đáp, lo vì giá cả thị trường biến động. Tết năm nay có trọn vẹn, ấm no hay không, phần lớn đều trông chờ vào vụ quýt này.

Để có được trái quýt chín mọng, căng tròn dâng lên bàn thờ tổ tiên hay làm quà biếu, người nông dân đã phải đổ mồ hôi sôi nước mắt suốt mười hai tháng ròng. Quy trình chăm sóc cây quýt đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn cực độ. Từ việc bón phân, tưới nước, tỉa cành tạo tán, cho đến việc xử lý ra hoa đúng thời điểm, phòng trừ sâu bệnh… tất cả đều phải tuân thủ nghiêm ngặt.

Đặc biệt, cây quýt rất nhạy cảm với các loại bệnh như vàng lá thối rễ hay ghẻ trái. Chỉ một chút sơ sẩy, cả vườn cây có thể bị hư hại, công cốc cả năm trời. Trong cái ngọt, cái thơm của trái quýt trồng nơi đất phù sa Chín Rồng, người ta nếm được cả vị mặn mòi của mồ hôi và vị ngọt tình thương của tía má miệt vườn.

Bởi lẽ, tiền ăn Tết, tiền sắm sửa quần áo mới, sơn phết lại căn nhà cho tươm tất, và quan trọng hơn là tiền học phí cho tụi nhỏ ra giêng… tất cả những lo toan đời thường ấy đều được gửi gắm vào mùa quýt. Người nông dân lấy công làm lời, chăm chút từng chùm quả như chăm chút cho chính tương lai của con cái mình. Thế nên, cầm trái quýt trên tay, thấy trân trọng hơn bao giờ hết công sức lao động của người làm vườn.

Trong bối cảnh nông nghiệp đa dạng hiện nay, bên cạnh việc tập trung cho cây quýt, nhiều hộ nông dân cũng xen canh hoặc chuyển đổi cơ cấu cây trồng để đảm bảo kinh tế. Có người tìm hiểu thêm về [các loại quýt] khác nhau để đa dạng hóa sản phẩm, có người lại trồng thêm hoa màu ngắn ngày. Sự linh hoạt này giúp họ giảm bớt rủi ro nếu chẳng may mùa quýt gặp chuyện thất bát.

Phân biệt các loại quýt phổ biến trên thị trường

Giữa ma trận các loại trái cây ngày Tết, việc phân biệt được các loại quýt sẽ giúp người tiêu dùng chọn được sản phẩm ưng ý nhất cho nhu cầu của mình. Thông thường, thị trường miền Nam phổ biến nhất là Quýt Hồng và Quýt Đường.

• Quýt Hồng (Quýt Tiều): Đây là “ngôi sao” của mùa quýt Tết. Đặc điểm nhận dạng là trái to, hình cầu hơi dẹt, vỏ màu cam đỏ rất bắt mắt (khi chín muống), vỏ mỏng và dễ bóc. Tép quýt mọng nước, vị ngọt thanh pha chút chua nhẹ rất kích thích vị giác. Tuy nhiên, quýt hồng thường có khá nhiều hạt. Loại này chủ yếu dùng để chưng bàn thờ vì màu sắc mang ý nghĩa may mắn.
• Quýt Đường: Loại này có vỏ màu xanh hoặc vàng nhạt, vỏ mỏng nhưng bám sát vào múi hơn quýt hồng. Đúng như tên gọi, quýt đường có vị ngọt đậm, ít chua, mùi thơm rất đặc trưng. Quýt đường có quanh năm và thường được mua để ăn thưởng thức hoặc làm quà biếu cho người già, trẻ em vì độ ngọt dễ chịu.
• Quýt Thái: Gần đây xuất hiện nhiều hơn, trái nhỏ hơn quýt đường, vỏ sần sùi nhẹ, nhưng vị rất ngọt và ít hạt, thậm chí không hạt.

Sự đa dạng này cũng giống như sự phong phú của nông sản Việt. Nếu như Đà Lạt tự hào với [mùa dâu tây] đỏ mọng quyến rũ du khách, thì miền Tây sông nước lại giữ chân người về bằng sắc vàng cam nồng nàn của những vườn quýt trĩu quả. Mỗi vùng miền, mỗi thức quà đều góp phần làm nên bức tranh nông nghiệp đầy màu sắc của đất nước.

Du lịch vườn quýt – Trải nghiệm “sống ảo” ngày cuối năm

Những năm gần đây, sắc vàng cam óng ánh của trái quýt căng mọng không chỉ nằm yên trong sọt tre chờ thương lái, mà đã trở thành “background” xịn xò cho những tay săn ảnh và các tín đồ du lịch. Nắm bắt xu hướng đó, nhiều nhà vườn ở Lai Vung đã mở cửa đón khách tham quan, tạo nên những tour du lịch miệt vườn cực kỳ hút khách dịp cuối năm.

Cảm giác được tự tay chèo xuồng ba lá len lỏi giữa những hàng quýt sai trĩu quả, với tay hái một trái chín mọng, bóc vỏ và thưởng thức ngay tại vườn là một trải nghiệm “đã” vô cùng. Không gian mát rượi, hương thơm thoang thoảng của hoa quýt, của tinh dầu từ vỏ quýt hòa quyện vào gió sông tạo nên một bầu không khí thư thái, xua tan mọi mệt mỏi của phố thị ồn ào.

Du khách đến đây không chỉ để chụp ảnh check-in, mà còn để lắng nghe những câu chuyện nghề của lão nông tri điền, để hiểu thêm về văn hóa miệt vườn. Sau khi tham quan, bạn còn có thể mua quýt về làm quà với giá cả “hạt dẻ” ngay tại vườn.

Ngoài ra, du lịch kết hợp ẩm thực cũng là điểm nhấn. Bên cạnh việc thưởng thức quýt tươi, du khách còn được chiêu đãi các món ăn dân dã miền Tây, đôi khi có sự kết hợp sáng tạo với các nguyên liệu địa phương khác. Ví dụ, trong các món gỏi hay món xào ngày Tết, sự hiện diện của [các loại nấm mèo] giòn sần sật hay vị ngọt của [các loại ngô] non cũng làm phong phú thêm mâm cơm đãi khách phương xa.

Giá trị dinh dưỡng: Vị ngọt lành sau lớp vỏ the

Trong hành trang xa nhà của những đứa con xa xứ, đâu đó vẫn luôn phảng phất mùi thơm vị ngọt của trái quýt quê nhà. Mùi hương ấy pha lẫn chút đắng đắng, cay cay của lớp tinh dầu ở vỏ, tạo nên một nỗi nhớ da diết.

Về mặt dinh dưỡng, quýt là “kho tàng” vitamin C khổng lồ, giúp tăng cường hệ miễn dịch – điều cực kỳ cần thiết trong những ngày thời tiết giao mùa se lạnh dịp Tết. Ngoài ra, quýt còn chứa nhiều chất xơ, vitamin A và các chất chống oxy hóa. Ăn quýt giúp tiêu hóa tốt, giảm cảm giác đầy bụng khó tiêu do những bữa tiệc tùng nhiều dầu mỡ ngày Tết gây ra.

Không chỉ múi quýt, mà vỏ quýt (trần bì) cũng là một vị thuốc quý trong Đông y. Vỏ quýt phơi khô có tác dụng trị ho, tiêu đờm, hỗ trợ tiêu hóa rất tốt. Nhiều gia đình còn tận dụng vỏ quýt để làm mứt, hoặc đơn giản là đặt vài vỏ quýt trong phòng khách, trong xe hơi để khử mùi và tạo hương thơm dễ chịu.

Để có được trái quýt chất lượng, người nông dân phải đánh đổi bằng cả năm trời “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”. Chăm cây, chăm lá, chăm hoa… để đậu trái chờ ngày Tết đến xuân về. Cũng bởi thế mà khi ăn một múi quýt, người tinh ý sẽ cảm nhận được trong vị ngọt ấy có cả vị mặn của những giọt mồ hôi, của những nhọc nhằn nắng mưa mà người nông dân đã trải qua.

Sự trân trọng nông sản Việt cũng giống như cách chúng ta trân trọng [các loại măng] rừng mộc mạc trong bát canh ngày Tết, hay những loại trái cây đặc sản khác. Tất cả đều là tinh túy của đất trời và công sức lao động của con người.

Xu hướng quà Tết: Trở về với giá trị thực

Nhiều năm trở lại đây, khi đời sống kinh tế đi lên, trái cây ngoại nhập xuất hiện ngày càng nhiều trên thị trường. Người ta bắt đầu quen với việc lựa chọn những loại trái cây sang xịn, những giỏ táo, nho, cherry bạc triệu để biếu tặng nhau. Điều đó xem như chuyện bình thường của xã hội hiện đại.

Nhưng đằng sau những giỏ trái cây sang chảnh, những chùm nho đắt đỏ ấy, đôi khi người tặng còn đeo mang theo những áp lực vô hình. Áp lực phải lấy lòng người này, chiều lòng sếp kia, áp lực phải thể hiện đẳng cấp. Món quà đôi khi trở nên nặng nề về vật chất mà thiếu đi chút tình cảm chân thành.

Nó khác xa với quả ngọt nhà quê, nơi cây trái tới mùa thì trổ bông đậu quả. Người ta quý mến tặng nhau chục quýt, cặp bưởi, chỉ cần lựa trái còn tươi, da căng bóng, không dập không héo là đủ để đong đầy tấm lòng hào sảng của người dân đất phù sa. Chẳng ai phải đong đếm xem trái quýt này nhãn hiệu gì, giá thị trường quốc tế bao nhiêu. Giá trị của nó nằm ở sự chân chất, ở cái tình “cây nhà lá vườn” mà người tặng muốn gửi trao.

Đó là lý do vì sao, dù trái cây ngoại có tràn ngập, thì mỗi khi mùa quýt về, những chiếc xe tải chở đầy quýt hồng Lai Vung vẫn nườm nượp ngược xuôi. Người Việt vẫn tìm về với những giá trị cội nguồn, vẫn muốn chưng lên bàn thờ tổ tiên những sản vật của quê hương mình.

Cũng giống như việc người ta tìm mua [các loại quýt] đặc sản để biếu tặng, xu hướng quay về với nông sản sạch, nông sản bản địa đang ngày càng lên ngôi. Đó là một tín hiệu đáng mừng cho nền nông nghiệp nước nhà.

Lời kết: Chờ một mùa quýt ngọt lành

“Chờ tới mùa… quýt” – câu nói vui cửa miệng của người miền Tây tưởng chừng để chỉ một điều gì đó xa xôi, nhưng ngẫm lại, mùa quýt hẳn cũng đáng là một mùa để chờ đợi trong năm. Đó là mùa của sắc vàng ươm chín mọng, mùa của sự đoàn viên cận kề một mùa xuân mới.

Sau những tất bật, bộn bề, lo toan của một năm đã qua, khi nhìn thấy những trái quýt vàng rực trên mâm ngũ quả, hẳn lòng người cũng dịu lại. Vị ngọt thanh tao của múi quýt tan nơi đầu lưỡi như xoa dịu những đắng cay vất vả. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, cũng giống như trái quýt, sau lớp vỏ the cay xù xì chính là những múi ngọt ngào, mọng nước. Cuộc sống cũng vậy, hạnh phúc luôn mỉm cười và chờ đợi chúng ta sau những gian truân, thử thách.

Theo dòng chảy của thời gian, Farm Việt Nguyên tin rằng dù cuộc sống có đổi thay, những giá trị truyền thống tốt đẹp gắn liền với mùa quýt vẫn sẽ mãi được gìn giữ, như một nét văn hóa đẹp đẽ của ngày Tết cổ truyền Việt Nam.